1. Postanowieniem z 24 lipca 2017 r., Sąd Rejonowy w Bielsku Podlaskim, Zamiejscowy VII Wydział Karny w Hajnówce (dalej: pytający sąd) zwrócił się do Trybunału Konstytucyjnego z pytaniem prawnym, czy art. 191 § 1a ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny (ówcześnie: Dz. U. z 2016 r. poz. 1137, ze zm., obecnie: Dz. U. z 2018 r. poz. 1600, ze zm.; dalej: k.k.) w zakresie, w jakim penalizuje zachowanie właściciela lokalu mieszkalnego także wobec osoby zajmującej ten lokal bez tytułu prawnego, jest zgodny z art. 64 ust. 1 i 2 w związku z art. 31 ust. 3 Konstytucji.

Rozpatrywana przez pytający sąd sprawa wynikła na następującym tle:

Posiadaczka spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu mieszkalnego przeniosła je w 1998 r. − umową darowizny − na rzecz córki i zięcia do ich majątku wspólnego, z zachowaniem prawa zamieszkiwania w tym lokalu do jej śmierci. Po zawarciu tej umowy do mieszkania wprowadził się rodzony brat obdarowanej, nieposiadający zatrudnienia i utrzymujący się z zasiłku. Przez cały okres wspólnego zamieszkiwania nie ponosił żadnych opłat, a wszelkie koszty związane z utrzymaniem mieszkania ponosiła matka, która zmarła w 2014 r. Po jej śmierci, syn – rodzony brat (i szwagier) uprawnionych ze spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu mieszkalnego nie opuścił mieszkania, nie dbał o nie, urządzał libacje alkoholowe i stopniowo degradował jego wyposażenie.

Ponieważ brat obdarowanej nie ponosił żadnych opłat (uiszczanych przez nią, gdy bezskutecznie proponowała mu zawarcie umowy najmu i ponoszenie kosztów utrzymania mieszkania), 31 listopada 2014 r. zleciła ona wstrzymanie dostaw energii elektrycznej, zaś 10 września 2015 r. wniosła pozew o eksmisję i wynagrodzenie za bezumowne korzystanie z lokalu. Wyrokiem z marca 2016 r. sąd uwzględnił powództwo i nakazał jej bratu opróżnienie i wydanie lokalu mieszkalnego (oraz uiszczenie wynagrodzenia za bezumowne korzystanie z niego), przyznając mu − z uwagi na niepełnosprawność − prawo do lokalu socjalnego i wstrzymując wykonanie wyroku do czasu złożenia przez gminę oferty zawarcia umowy jego najmu. Pozwany nie opróżnił dobrowolnie lokalu i w dalszym ciągu w nim zamieszkuje, a wyrok eksmisyjny nie został wykonany z powodu braku oferty ze strony gminy.

20 stycznia 2016 r. brat – jako pokrzywdzony − wniósł do prokuratury rejonowej pierwsze zawiadomienie o popełnieniu przez siostrę przestępstwa określonego w art. 191 § 1a k.k., polegającego na stosowaniu przemocy przez odłączenie energii elektrycznej, co w istotny sposób utrudniało mu korzystanie z zajmowanego lokalu. Postanowieniem z 29 lutego 2016 r. funkcjonariusz Policji odmówił wszczęcia dochodzenia z uwagi na brak znamion czynu zabronionego (art. 17 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego, ówcześnie: Dz. U. Nr 89, poz. 555, ze zm., obecnie: Dz. U. z 2018 r. poz. 1987, ze zm.; dalej: k.p.k.). Zażalenie nie zostało uwzględnione, a sąd rejonowy − w postanowieniu z 26 kwietnia 2016 r. – uznał, że wstrzymanie dostaw energii elektrycznej nastąpiło 31 listopada 2014 r., a zatem przed wejściem w życie art. 191 § 1a k.k., co zgodnie z zasadą lex retro non agit oznacza, iż sprawca nie może ponosić na jego podstawie odpowiedzialności karnej.

21 listopada 2016 r. brat wniósł do prokuratury drugie zawiadomienie o tożsamym zachowaniu siostry, wskazując, że stan odłączenia energii elektrycznej utrzymywany jest w dalszym ciągu – już po wejściu w życie art. 191 § 1a k.k. Postanowieniem z 20 grudnia 2016 r. funkcjonariusz Policji odmówił wszczęcia dochodzenia, z powodu braku znamion czynu zabronionego (art. 17 § 1 pkt 2 k.p.k.). Postanowienie to zostało zaskarżone przez pokrzywdzonego, a sąd rejonowy uwzględnił zażalenie. W związku z tym, 20 lutego 2017 r., zostało wszczęte dochodzenie w sprawie „zaistniałego w okresie od dnia 19 stycznia 2016 r. do dnia 16 listopada 2016 r. w (...), uporczywego stosowania przemocy polegającej na zaniechaniu podłączenia energii elektrycznej, czym w sposób istotny utrudniono (…) korzystanie z lokalu mieszkalnego”, to jest o przestępstwo z art. 191 § 1a k.k. W toku przeprowadzonych czynności funkcjonariusz Policji stwierdził, że zachowanie właścicielki lokalu (ściśle: osoby uprawnionej ze spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu) nie wypełnia znamion czynu zabronionego i − zatwierdzonym przez prokuratora − postanowieniem z 28 marca 2017 r. umorzył dochodzenie. Zażalenie na to postanowienie wniósł pokrzywdzony. Dołączając wydruk z jednego z komentarzy do kodeksu karnego, podniósł między innymi, że dla wypełnienia znamion przestępstwa z art. 191 § 1a k.k. bez znaczenia pozostaje, czy osoba zajmująca lokal mieszkalny posiada do niego tytuł prawny, czy nie. To właśnie zażalenie jest przedmiotem rozpoznania przez pytający sąd.

Pytający sąd powziął zasadniczą wątpliwość, czy właściciel lokalu mieszkalnego może podlegać karze za − mieszczące się w hipotezie art. 191 § 1a k.k. − działania podejmowane wobec osoby zajmującej ów lokal bez tytułu prawnego. Zwrócił też uwagę, że przepis ten nie był – do czasu zadania pytania − przedmiotem wypowiedzi Sądu Najwyższego ani podstawą rozstrzygnięcia sądów powszechnych.

Przedstawiwszy poglądy prezentowane w literaturze przedmiotu, pytający sąd stwierdził, że dekodowana z kwestionowanego przepisu norma prawna jest jednoznaczna i penalizuje działania właścicieli lokali podejmowane wobec osób zajmujących je bez tytułu prawnego. Innymi słowy, właściciele lokali, o ile nie chcą narazić się na odpowiedzialność kamą, nie mogą podejmować działań opisanych w art. 191 § 1a k.k. nawet wobec osób zajmujących ich lokale niezgodnie z prawem i bez tytułu prawnego.

Tak szeroki zakres penalizacji pytający sąd uznał za niezgodny z art. 64 ust. 1 i 2 w związku z art. 31 ust. 3 Konstytucji. Przedstawiwszy treść tych wzorców kontroli, stwierdził, że o ile konstytucyjnych wątpliwości nie budzi formalna strona ograniczenia prawa własności wynikającego z art. 191 § 1a k.k., o tyle przepis ten godzi w konstytucyjną ochronę prawa własności. Zakazuje bowiem podejmowania działań − na przykład takich, jak odłączenie energii elektrycznej, odcięcie dopływu wody czy uniemożliwienie dostępu do lokalu (wymiana zamków) − określanych jako przemoc pośrednia lub przemoc wobec rzeczy, także wówczas gdy ich sprawcą jest właściciel lokalu mieszkalnego, a są one skierowane przeciwko osobie zajmującej należący do niego lokal bez jakiegokolwiek tytułu prawnego. Stanowi to, zdaniem pytającego sądu, ingerencję w istotę prawa własności, ponieważ pozbawia właściciela (a w okolicznościach rozpatrywanej sprawy – podmiot spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu) możliwości podejmowania działań zmierzających do ochrony jego interesu majątkowego. Właścicielowi lokalu, nawet legitymującemu się wyrokiem eksmisyjnym, nie wolno bowiem – pod odpowiedzialnością karną – podjąć działań obronnych (doprowadzić do zaprzestania dostaw energii elektrycznej, wody lub energii cieplnej) wobec osoby zajmującej bez tytułu prawnego lokal mieszkalny i niezainteresowanej pokrywaniem związanych z tym opłat. Właściciel lokalu nie tylko jest zatem pozbawiony możliwości wykonywania prawa własności w postaci faktycznej możliwości korzystania z lokalu, ale jest również zobowiązany finansować z własnych środków koszta pobytu osoby zajmującej ten lokal. Ochrona udzielana osobie zajmującej lokal bez tytułu prawnego jest więc nieproporcjonalna i idzie zbyt daleko w stosunku do jej usprawiedliwionych interesów. Tak ukształtowana norma prawna sankcjonuje de facto bezprawie, polegające na władaniu lokalem mieszkalnym bez tytułu prawnego i na cudzy koszt.

Pytający sąd wyjaśnił, że od odpowiedzi na postawione pytanie zależy rozstrzygnięcie zawisłej przed nim sprawy, ponieważ − w razie stwierdzenia niezgodności art. 191 § 1a k.k. (w zakresie wynikającym z petiti pytania prawnego) – „odpadnie ustawowa podstawa odpowiedzialności karnej” wobec siostry – uprawnionej z tytułu spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu, a sąd utrzyma w mocy zaskarżone postanowienie o umorzeniu dochodzenia. Uznanie przez Trybunał Konstytucyjny zakwestionowanego przepisu za zgodny z Konstytucją spowoduje zaś rozważenie przez pytający sąd uchylenia zaskarżonego postanowienia.

Pytający sąd podkreślił, że ma świadomość wątpliwości związanych z wypełnieniem znamienia „zastosowania przemocy”. Zwrócił jednak uwagę, że wstrzymanie dostaw energii elektrycznej do lokalu miało miejsce przed wejściem kwestionowanego przepisu w życie, więc do rozstrzygnięcia pozostaje kwestia, czy utrzymywanie stanu bezprawnego, zainicjowanego wcześniejszym zastosowaniem przemocy, może stanowić samodzielny czyn zabroniony. Kwestia ta jest jednak – zdaniem pytającego sądu − wtórna w stosunku do problemu zasadniczego, czyli zgodności kwestionowanego przepisu z Konstytucją, i mogłaby być rozstrzygnięta dopiero po usunięciu wątpliwości co do konstytucyjności przepisu kształtującego podstawy odpowiedzialności karnej.

2. W piśmie z 23 listopada 2017 r., Marszałek Sejmu zajął stanowisko, że postępowanie w sprawie podlega umorzeniu ze względu na niedopuszczalność wydania wyroku.

Marszałek Sejmu stwierdził, że pytanie prawne spełnia przesłanki podmiotową i przedmiotową, wątpliwe jest jednak spełnienie przesłanki funkcjonalnej. Wskazał, że pytający sąd nie kwestionuje całej zawartości normatywnej art. 191 § 1a k.k., lecz chodzi mu o ściśle określony zakres normowania, w jakim przepis ten „penalizuje zachowanie właściciela lokalu mieszkalnego także wobec osoby zajmującej ten lokal bez tytułu prawnego”. Oczekuje więc od Trybunału Konstytucyjnego wydania negatywnego wyroku zakresowego, w którym niekonstytucyjność nie byłaby przypisana całemu kwestionowanemu przepisowi, lecz dotyczyłaby tylko normy prawnej dekodowanej z jego fragmentu. Jednak − zdaniem Marszałka Sejmu − sposób rozstrzygnięcia sprawy karnej zawisłej przed pytającym sądem nie zależy od odpowiedzi na tak postawione pytanie prawne. Niezależnie bowiem od tego, czy Trybunał Konstytucyjny stwierdzi konstytucyjność, czy też niekonstytucyjność art. 191 § 1a k.k. „w zakresie, w jakim penalizuje zachowanie właściciela lokalu mieszkalnego także wobec osoby zajmującej ten lokal bez tytułu prawnego”, postępowanie karne z zawiadomienia zajmującego lokal brata obdarowanej nie może się toczyć z powodów zasadniczych, nakazujących jego umorzenie na podstawie art. 17 § 1 pkt 2 k.p.k. Pytający sąd, w opinii Marszałka Sejmu, nie stoi przed alternatywą utrzymania w mocy zaskarżonego postanowienia o umorzeniu dochodzenia (w razie stwierdzenia zakresowej niezgodności art. 191 § 1a k.k. z Konstytucją) albo jego uchylenia (w razie uznania przepisu za zgodny z Konstytucją), gdyż musi utrzymać w mocy zaskarżone postanowienie o umorzeniu dochodzenia z powodów innych niż związane z przedstawionym zagadnieniem konstytucyjnym. Konieczność takiego rozstrzygnięcia sprawy nie jest w żaden sposób związana z odpowiedzią Trybunału Konstytucyjnego na postawione pytanie prawne.

Marszałek Sejmu stwierdził, że w sprawie karnej rozpoznawanej przez pytający sąd nie doszło do stosowania „przemocy innego rodzaju”, co − niezależnie od problemu konstytucyjnego i kwestionowanego zakresu normowania − oznacza brak znamion czynu zabronionego określonego w art. 191 § 1a k.k., a w konsekwencji zaistnienie ujemnej przesłanki procesowej wynikającej z art. 17 § 1 pkt 2 k.p.k. („czyn nie zawiera znamion czynu zabronionego”), czyniące postępowanie karne bezwzględnie niedopuszczalnym.

Marszałek Sejmu, opierając się na poglądach prezentowanych w literaturze przedmiotu, szczegółowo przeanalizował treść normatywną art. 191 § 1 i 1a k.k. Podkreślił, że aby zachowanie sprawcy można było uznać za przemoc wobec osoby albo przemoc innego rodzaju, musi ono spełniać ogólne kryterium przemocy, a więc musi ono przybrać postać siły fizycznej, którą sprawca oddziałuje na innego człowieka. Bez takiego − bezpośredniego albo pośredniego − oddziaływania, nie może być mowy o jakiejkolwiek przemocy. Odnosząc się do „przemocy innego rodzaju”, o której mowa w art. 191 § 1a k.k., Marszałek Sejmu stwierdził, że zaistnieje ona wówczas, gdy sprawca kieruje siłę fizyczną na zwierzę lub rzecz, oddziałując w ten sposób na pokrzywdzonego (zmuszając go do czegoś). W tym świetle uznał, że zachowanie obdarowanej, która zleciła wstrzymanie dostaw energii elektrycznej do lokalu zajmowanego bez tytułu prawnego przez jej brata, nie jest „przemocą innego rodzaju”, zatem nie wypełnia znamion art. 191 § 1a k.k. Zlecenie wstrzymania dostaw energii elektrycznej do przysługującego obdarowanej lokalu jest – zdaniem Marszałka Sejmu − czynnością odnoszącą się do zawartej umowy o dostawę energii elektrycznej i wpływającą na jej treść lub sposób wykonywania. Taka czynność osoby uprawnionej nie spełnia jednak w żadnym razie kryterium „przemocy”, ponieważ nie przybiera postaci siły fizycznej. Marszałek Sejmu wskazał, że przemocą innego rodzaju w rozumieniu zakwestionowanego przepisu może być zachowanie sprawcy polegające na wymianie zamków w drzwiach, zdemontowaniu okien lub wybiciu szyb, zdjęciu albo uszkodzeniu dachu, czy też zamurowaniu albo zabiciu deskami drzwi lokalu, ponieważ w każdej z tych sytuacji mamy do czynienia z siłą fizyczną kierowaną na rzecz i mogącą stanowić środek zmuszenia lokatora do określonego działania. Marszałek Sejmu podkreślił, że w literaturze przedmiotu wskazuje się wprawdzie, iż przemoc pośrednia może polegać na odcięciu dopływu wody lub energii, ale nie może tu chodzić o czynności sprawcy odnoszące się do zawartej przezeń umowy o dostawę tych mediów (rzutujące na treść lub sposób jej wykonywania), lecz musi zaistnieć w zachowaniu sprawcy element siły fizycznej w postaci na przykład zniszczenia rur doprowadzających wodę, przecięcia kabli doprowadzających prąd, zakręcenia zaworu czy wykręcenia bezpieczników („korków”).

W powyższym świetle Marszałek Sejmu podkreślił, że postępowanie karne jest bezwzględnie niedopuszczalne, pytający sąd musi więc utrzymać w mocy zaskarżone postanowienie o umorzeniu dochodzenia (u podstaw którego leży właśnie ustalenie, że „zachowanie (...) nie wypełnia znamion czynu zabronionego”). Taka decyzja procesowa pytającego sądu jest całkowicie niezależna od postawionego przezeń pytania prawnego i odpowiedzi Trybunału Konstytucyjnego na nie. Dlatego rozstrzygnięcie sprawy toczącej się przed pytającym sądem nie zależy od udzielenia na nie odpowiedzi, a samo pytanie prawne nie spełnia przesłanki funkcjonalnej. Postępowanie przed Trybunałem Konstytucyjnym powinno więc zostać umorzone ze względu na niedopuszczalność wydania wyroku.

Zdaniem Marszałka Sejmu, istnieje również drugi powód niedopuszczalności postępowania karnego w sprawie zawisłej przed pytającym sądem − także całkowicie niezależny od problemu konstytucyjnego i sposobu jego ewentualnego rozstrzygnięcia przez Trybunał Konstytucyjny − zasada prawa karnego lex retro non agit. Czyn właścicielki (ściśle: uprawnionej ze spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu), polegający na zleceniu wstrzymania dostaw energii elektrycznej do lokalu zajmowanego bez tytułu prawnego przez jej brata, miał bowiem miejsce 31 listopada 2014 r., a art. 191 § 1a k.k. pojawił się w systemie prawa karnego dopiero 7 stycznia 2016 r. Wcześniej więc zachowania polegające na uporczywym lub istotnym utrudnianiu innej osobie korzystania z zajmowanego lokalu mieszkalnego nie były penalizowane, a w szczególności pozostawały poza zakresem penalizacji art. 191 § 1 k.k. Stąd jej czyn w chwili jego popełniania nie stanowił czynu zabronionego, a zakwestionowanego przepisu nie można zastosować wstecznie, co jednak pytający sąd zbagatelizował.

Marszałek Sejmu zwrócił uwagę, że w analizowanym postępowaniu karnym podjęta została próba „ucieczki” od rygorów zasady lex retro non agit, polegająca na postawieniu zarzutu zaistnienia w kilkumiesięcznym okresie − już po wejściu w życie art. 191 § 1a k.k. – „uporczywego stosowania przemocy polegającej na zaniechaniu podłączenia energii elektrycznej, czym w sposób istotny utrudniono (...) korzystanie z lokalu mieszkalnego”. Pominięty został zatem czyn z 31 listopada 2014 r. z jednoczesnym przyjęciem, że zaniechanie podłączenia energii elektrycznej wypełnia znamiona przestępstwa określonego w art. 191 § 1a k.k. Marszałek Sejmu uznał taką konstrukcję zarzutu za „osobliwą”. Ubocznie zwracając uwagę na wysoką sporność zagadnienia, czy jakakolwiek przemoc w ogóle może polegać na zaniechaniu (czy też wynika ona wyłącznie z działania sprawcy), Marszałek Sejmu podkreślił, że odpowiedzialności karnej za zaniechanie może podlegać tylko ten, na kim ciąży obowiązek działania, bo zaniechanie, jako forma czynu, nie istnieje samodzielnie i musi pozostawać w związku z działaniem nakazanym, którego sprawca − wbrew owemu nakazowi − zaniechał. Zaniechanie jest zatem nieposłuszeństwem wobec normy nakazującej określone działanie, a do przestępstwa z zaniechania dochodzi, gdy sprawca powstrzymuje się od spełnienia ciążącego na nim obowiązku. Zdaniem Marszałka Sejmu, w sprawie zawisłej przed pytającym sądem nie sposób stwierdzić, że na właścicielce mieszkania (ściśle: osobie uprawnionej ze spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu) ciąży obowiązek (ustawowy albo umowny) podłączenia doń energii elektrycznej w celu zapewnienia osobie zajmującej ów lokal − bez tytułu prawnego i nie ponoszącej kosztów zamieszkania − bezpłatnych dostaw energii elektrycznej i przejęcia na siebie kosztów z tego wynikających.

Zdaniem Marszałka Sejmu, za koniecznością utrzymania przez pytający sąd w mocy zaskarżonego postanowienia o odmowie wszczęcia dochodzenia z uwagi na brak znamion czynu zabronionego − całkowicie niezależnie od postawionego w pytaniu prawnym problemu konstytucyjnego, a zatem i ewentualnej odpowiedzi Trybunału Konstytucyjnego na pytanie prawne − przemawiają trzy argumenty:

− brak znamion przestępstwa w zachowaniu sprawcy czynu (osoby uprawnionej ze spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu),

− zasada lex retro on agit, w odniesieniu do zarzutu spowodowania odłączenia energii elektrycznej przed wejściem w życie zakwestionowanego przepisu,

− bezpodstawność zarzutu opartego na zaniechaniu podłączenia energii elektrycznej w okresie po wejściu zakwestionowanego przepisu w życie.

Powyższe nakazuje – w opinii Marszałka Sejmu − umorzenie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym ze względu na niedopuszczalność wydania wyroku.

3. W piśmie z 27 lutego 2018 r., Prokurator Generalny zajął stanowisko, że postępowanie przez Trybunałem Konstytucyjnym podlega umorzeniu wobec niedopuszczalności wydania wyroku. Pytanie prawne nie spełnia bowiem – jego zdaniem – przesłanki funkcjonalnej, rozumianej jako występowanie relewantnej i ścisłej relacji między odpowiedzią Trybunału Konstytucyjnego na pytanie prawne a rozstrzygnięciem sprawy przez pytający sąd.

Prokurator Generalny obszernie − z powołaniem literatury przedmiotu i orzecznictwa − przedstawił ratio legis zakwestionowanego przepisu i jego treść normatywną, odnosząc się w szczególności do swobody korzystania z zajmowanego lokalu, znaczenia pojęcia „przemocy”, uporczywości działania sprawcy, czy istotnego utrudniania korzystania z lokalu. Podkreślił, że działanie polegające na stosowaniu przemocy wobec rzeczy, stanowi znamię przestępstwa określonego w art. 191 § 1a k.k., tylko jeśli ma charakter bezprawny. Nie popełnia zatem przestępstwa sprawca, który ma − wynikające z ustawy – prawo do stosowania tzw. samopomocy własnej, a więc do żądania od innej osoby określonego zachowania się, lub ma prawo do użycia środka zmuszania (np. do zatrzymania rzeczy tytułem zastawu lub celem zabezpieczenia spełnienia świadczenia wzajemnego).

W opinii Prokuratora Generalnego, właścicielka lokalu nie popełniła przestępstwa, ponieważ nie odcięła dopływu prądu do lokalu mieszkalnego zajmowanego bez tytułu prawnego przez brata, lecz jedynie zleciła wstrzymanie dostaw energii elektrycznej, do czego była uprawniona. Skoro zaś jej zachowanie nie spełnia zasadniczego kryterium przemocy (z powodu braku użycia siły fizycznej), to jej zachowanie nie wyczerpuje znamion przestępstwa określonego w art. 191 § 1a k.k., a pytający sąd powinien umorzyć postępowanie na podstawie art. 17 § 1 pkt 2 k.p.k. Odpowiedź Trybunału Konstytucyjnego na pytanie prawne nie jest zatem niezbędna do rozstrzygnięcia przez pytający sąd sprawy zażalenia na postanowienie o umorzeniu dochodzenia. Wynikająca z art. 17 § 1 pkt 2 k.p.k., wyłączająca ściganie, przesłanka braku znamion przestępstwa nakazuje organowi postępowania karnego zaprzestanie prowadzenia jakichkolwiek czynności (odmowę wszczęcia postępowania karnego albo − gdy zostało ono już wszczęte − jego umorzenie).

Ubocznie, Prokurator Generalny zwrócił uwagę, że zachowanie właścicielki mieszkania, które doprowadziło do zaprzestania dostaw energii elektrycznej, miało miejsce na długo przed wejściem w życie przepisu, który penalizował „przemoc wobec osoby za pośrednictwem rzeczy”. Dlatego objęcie tego zachowania dyspozycją art. 191 § la k.k. naruszałoby zasadę lex retro non agit. Zarazem, aby można było mówić o przestępstwie polegającym na „zaniechaniu” podłączenia prądu – już pod rządami kwestionowanego przepisu − zaniechanie to musiałoby dotyczyć czynności, do wykonania której sprawca był zobowiązany. Tymczasem nie da się zrekonstruować ciążącego na właścicielu mieszkania obowiązku przywrócenia dostaw energii elektrycznej do stanowiącego jego własność lokalu mieszkalnego, zajmowanego przez inną osobę bez tytułu prawnego, niedbającą o niego, dewastującą znajdujące się w nim wyposażenie i nieponoszącą żadnych opłat. Zachowanie właścicielki lokalu mieszkalnego nie nosi zatem cech bezprawności.

Podsumowując, Prokurator Generalny stwierdził, że konstytucyjność art. 191 § 1a k.k. w zakresie, w jakim penalizuje zachowanie właściciela lokalu mieszkalnego także wobec osoby zajmującej ten lokal bez tytułu prawnego, nie jest zagadnieniem prawnie relewantnym dla rozstrzygnięcia sprawy toczącej się przed pytającym sądem, a to znaczy, że postępowanie − wobec niespełnienia przesłanki funkcjonalnej − podlega umorzeniu z powodu niedopuszczalności wydania wyroku.

Trybunał Konstytucyjny zważył, co następuje:

1. Pytanie prawne wpłynęło do Trybunału Konstytucyjnego 4 sierpnia 2017 r., zatem postępowanie w niniejszej sprawie kształtują przepisy ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. poz. 2072, ze zm.; dalej: u.o.t.p.TK).

2. Zgodnie z art. 193 Konstytucji „każdy sąd może przedstawić (...) pytanie prawne co do zgodności aktu normatywnego z Konstytucją (...), jeżeli od odpowiedzi na pytanie prawne zależy rozstrzygnięcie sprawy toczącej się przed sądem”. Pytania prawne inicjują konkretną kontrolę norm, a dopuszczalność ich merytorycznego rozpoznania przez Trybunał Konstytucyjny uzależniona jest od spełnienia trzech przesłanek: podmiotowej, przedmiotowej i funkcjonalnej. Pierwsza z nich dotyczy podmiotu legitymowanego do wystąpienia z pytaniem prawnym, którym może być tylko sąd, czyli państwowy organ władzy sądowniczej, oddzielony i niezależny od legislatywy i egzekutywy. Zgodnie z drugą − pytanie prawne może dotyczyć tylko zgodności aktu normatywnego z Konstytucją, ratyfikowanymi umowami międzynarodowymi lub ustawą. Trzecia przesłanka przesądza natomiast, że wystąpienie do Trybunału Konstytucyjnego jest dopuszczalne, gdy od odpowiedzi na pytanie prawne zależy rozstrzygnięcie sprawy toczącej się przed sądem.

W myśl dotychczasowego orzecznictwa Trybunału Konstytucyjnego, wspartego poglądami prezentowanymi w literaturze przedmiotu, zasadnicze dla przesłanki funkcjonalnej pojęcie „wpływu na rozstrzygnięcie sprawy” należy rozumieć jako potencjalny wpływ werdyktu Trybunału Konstytucyjnego na wynik sprawy toczącej się przed sądem. Chodzi o to, że w zależności od treści odpowiedzi Trybunału Konstytucyjnego, rozstrzygnięcie sądu będzie się różniło: inne będzie w razie orzeczenia o niekonstytucyjności kwestionowanego przepisu, a inne − w razie orzeczenia o jego zgodności z Konstytucją. Zatem warunkiem udzielenia odpowiedzi na pytanie prawne jest jej niezbędność sądowi, który bez rozstrzygnięcia przedstawionych wątpliwości nie może rozstrzygnąć sprawy, w związku z którą zadał pytanie. Sama zależność istniejąca między odpowiedzią na pytanie prawne a rozstrzygnięciem sprawy przez sąd opiera się na relacji między treścią zakwestionowanego przepisu a stanem faktycznym rozpatrywanej przez sąd sprawy. Przedmiotem pytania prawnego może być tylko unormowanie, którego ewentualne uznanie za niekonstytucyjne (a przez to usunięcie z polskiego porządku prawnego) wywrze wpływ na treść sądowego rozstrzygnięcia w sprawie leżącej u podstaw pytania prawnego. Zarazem pamiętać trzeba, że treść stosowanej przez sąd normy prawnej obejmuje nie tylko literalne brzmienie kwestionowanego przepisu, lecz także jego otoczenie normatywne, poglądy prezentowane w nauce prawa oraz dorobek orzecznictwa sądowego.

Trybunał Konstytucyjny przyjmuje też, że przesłanka funkcjonalna nie jest spełniona, jeśli rozstrzygnięcie sprawy jest możliwe bez skorzystania przez sąd z instytucji pytania prawnego (zob. wyrok z 7 grudnia 2010 r., sygn. P 11/09, OTK ZU nr 10/A/2010, poz. 128), co ma miejsce między innymi wówczas, gdy podstawą rozstrzygnięcia zawisłej przed sądem sprawy może albo musi być inna norma prawna niż uczyniona przedmiotem kontroli przez pytający sąd. Innymi słowy irrelewantne jest pytanie prawne, w którym przedmiotem kontroli pytający sąd czyni przepis niemający znaczenia dla rozstrzygnięcia zawisłej przed nim sprawy.

3. W niniejszej sprawie spełnienie dwóch pierwszych przesłanek nie budzi wątpliwości. Wątpliwe jest natomiast spełnienie przesłanki funkcjonalnej, ponieważ nie jest pewne, że istotnie od odpowiedzi na pytanie prawne zależy sposób rozstrzygnięcia sprawy leżącej u jego podstaw. Trybunał Konstytucyjny przypomina, że inicjowana pytaniem prawnym kontrola konstytucyjności przepisu ma charakter kontroli konkretnej, a więc (podobnie jak w wypadku kontroli inicjowanej skargą konstytucyjną) pozostaje w ścisłym związku ze sprawą rozpatrywaną przez pytający sąd. Pytanie prawne nie może bowiem służyć rozstrzyganiu abstrakcyjnych wątpliwości co do konstytucyjności przepisów, o których nie wiadomo, czy znajdą w danej sprawie zastosowanie.

Zdaniem Trybunału Konstytucyjnego, wysoce wątpliwe jest, czy pytający sąd istotnie stoi przed wyborem − przedstawionym na s. 7 uzasadnienia pytania prawnego − pomiędzy utrzymaniem w mocy rozpatrywanego postanowienia o umorzeniu dochodzenia (gdyby Trybunał Konstytucyjny orzekł o niezgodności kwestionowanego przepisu z Konstytucją) a uchyleniem tego postanowienia (w razie stwierdzenia konstytucyjności tego przepisu). Nie wykazał on bowiem, że – w świetle art. 17 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego (obecnie: Dz. U. z 2018 r. poz. 1987, ze zm.), warunkującego dalsze procedowanie niespełnieniem przesłanki umorzenia postępowania, gdy „czyn nie zawiera znamion czynu zabronionego (...)” – uchylenie postanowienia poddanego jego kontroli jest w ogóle dopuszczalne (czyli że prawnie możliwe jest w powyższym świetle rozstrzygnięcie inne niż utrzymanie postanowienia w mocy). W realiach rozpatrywanej sprawy, dokonanie kontroli zgodności zakwestionowanego przepisu z Konstytucją nie może ani poprzedzić, ani zastąpić ustalenia i wykazania przez pytający sąd, że działanie albo zaniechanie sprawcy w ogóle wypełnia znamiona określonego w nim przestępstwa. Trybunał Konstytucyjny nie może tu zastąpić pytającego sądu, którego rozstrzygnięcie zależy od dokonania wykładni art. 191 § 1a k.k. (o czym niżej), a nie od odpowiedzi na pytanie, czy jest on zgodny z Konstytucją, czy też nie. W tym stanie rzeczy, niespełnienie przesłanki funkcjonalnej pytania prawnego wynika z tego, że nie można z całą pewnością stwierdzić, iż art. 191 § 1a ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny (obecnie: Dz. U. z 2018 r. poz. 1600, ze zm.; dalej: k.k.) znajdzie zastosowanie w sprawie rozpatrywanej przez pytający sąd.

Trybunał Konstytucyjny podkreśla w tym miejscu, że po pierwsze jest sądem prawa, nie zaś faktów, a po wtóre nie jest jego rolą wskazywanie sądom powszechnym, jakie decyzje procesowe i z jakich względów powinny one podejmować. Działając na podstawie i w granicach prawa (art. 7 Konstytucji), dysponuje on natomiast kompetencją w zakresie dokonania oceny, czy zgodność z Konstytucją zakwestionowanego w pytaniu prawnym przepisu rzeczywiście ma znaczenie dla treści orzeczenia mającego rozstrzygnąć sprawę, w której postawione zostało pytanie prawne. Do zadań Trybunału Konstytucyjnego nie należy wskazywanie sądom, które przepisy powinny znaleźć zastosowanie w konkretnej sprawie, ale − z drugiej strony – pozostawienie im w tym zakresie pełnej swobody (decydowania, czy dany przepis może być przedmiotem pytania prawnego) mogłoby prowadzić do obchodzenia art. 193 Konstytucji przez udzielanie odpowiedzi na pytania prawne dotyczące kwestii niemających bezpośredniego znaczenia dla rozstrzygnięcia spraw zawisłych przed sądami (co zacierałoby różnicę między konstytucyjnym rozróżnieniem uprawnień do inicjowania abstrakcyjnej albo konkretnej kontroli konstytucyjności prawa; tak: postanowienie z 15 maja 2007 r., sygn. P 13/06, OTK ZU nr 6/A/2007, poz. 57). Z tego względu Trybunał Konstytucyjny świadomie powstrzymuje się od szczegółowej analizy zagadnień prawnych pojawiających się w sprawie, a poniższe uwagi są celowo lakoniczne. W innym razie Trybunał Konstytucyjny wystąpiłby w roli sądu odwoławczego i to działającego ex ante, co byłoby jawnie sprzeczne z jego pozycją i funkcją ustrojową, a zarazem godziłoby w niezależność sądów.

Trybunał Konstytucyjny podziela, wyrażone w pismach procesowych Marszałka Sejmu i Prokuratora Generalnego, poniższe wątpliwości:

− czy zarzucony sprawczyni czyn stanowił w chwili popełnienia przestępstwo (skoro jego typizacja nastąpiła kilkanaście miesięcy po popełnieniu czynu, wobec czego zastosowanie znajdowałaby zasada lex retro non agit),

− co do konstrukcji popełnienia przestępstwa z zaniechania (art. 2 k.k.), przez „niepodłączenie prądu” (czy też przez niezlecenie zakładowi energetycznemu wznowienia dostaw energii elektrycznej), skoro nie istnieje prawny obowiązek dostarczania na własny koszt energii elektrycznej do lokalu zajmowanego przez osobę nieposiadającą tytułu prawnego i nieponoszącą kosztów,

− co do wypełnienia znamienia „przemocy” przez skorzystanie − przez stronę umowy cywilnoprawnej z zakładem energetycznym − z oczywistego prawa do czasowego zwolnienia kontrahenta z określonego umownie świadczenia (dostawy energii elektrycznej).

Zdaniem Trybunału Konstytucyjnego, jakakolwiek byłaby jego odpowiedź na postawione pytanie prawne, nie miałaby znaczenia dla rozstrzygnięcia pytającego sądu. Ocena, czy kwestionowany art. 191 § 1a k.k. (w zakresie, w jakim penalizuje zachowanie właściciela lokalu również wobec osoby zajmującej go bez tytułu prawnego) narusza ustawą zasadniczą, czy też nie, jest bowiem − w realiach rozpatrywanej przez pytający sąd sprawy − irrelewantna. W tym stanie rzeczy przesłanka funkcjonalna pytania prawnego nie może być uznana za spełnioną, a postępowanie musi zostać umorzone na podstawie art. 59 ust. 1 pkt 2 u.o.t.p.TK.

Z tych względów Trybunał Konstytucyjny postanowił jak na wstępie.